जागतिक हास्य दिन

खरं तर त्या दोघांनाही प्रत्यक्षात पाहिलेलं नाही. जगाला हसवण्याचं जीवित कर्तव्य विधात्याने नेमून दिल्यासारखा एक जण ते कार्य पूर्ण करून माझ्या जन्माआधी १३ वर्ष मृत्यू पावला होता. दुसरा होता तो पहिल्याला आदर्श मानायचा. दुसरा गेला त्या वेळी मी नऊ-दहा वर्षांचा होतो. पण ना कधी त्याला पहायचं भाग्य लाभलं, ना तो असेपर्यंत त्याची महती कळली. तसाही माझ्या जन्माआधी अनेक वर्ष तो फार काही त्याच्या क्षेत्रात कार्यरत नव्हता. पण असं असूनही नवरसांपैकी असलेल्या हास्य रसाची माझ्या आयुष्यात निष्पत्ती करण्यात या दोघांचा सिंहाचा वाटा होता. या दोघांव्यतिरिक्त माझ्या आयुष्यात हास्य रस आणणारी एकमेव व्यक्ती म्हणजे माझे बाबा. या रसाचं महत्त्व बाबांना कळत असणार. कारण त्या दोघांनाही माझ्या आयुष्यात आणलं ते माझ्या बाबांनीच. यातली पहिली व्यक्ती म्हणजे हसता हसता भावनिक करणाऱ्या मिशीधारी गबाळ्या सामान्य माणसाला पडद्यावर अजरामर करणारा चार्ली चॅप्लिन आणि दुसरे म्हणजे सामान्य मध्यमवर्गीय मराठी माणसाचं जगणं आपल्या लेखन आणि अभिवाचनाच्या सहज आणि विनोदी शैलीतून प्रेक्षकांसमोर आणणारे पुरुषोत्तम लक्ष्मण देशपांडे, अर्थात 'पुल' !

दोघांनीही सामान्य माणसालाच रसिकांसमोर उभं करून सामान्य माणसांना हसवलं. आपल्यासमोर कुणी धाऽडकन पडलं तर आपण हसतो. चार्लीचा 'द ट्रँप' असा कुठे पडला की आपण असेच हसतो. चार लोक त्याच्या भोळेपणाचा फायदा घेतात, त्याला मार खावा लागतो, तो अडचणींत सापडतो हेही सगळं विनोदी. आपण सगळ्याला हसतो. आपल्याला मनाच्या एका कोपऱ्यात मात्र कुठेतरी त्याच्याबद्दल करुणा वाटत असते. मग पडलेला तो उठतो, त्याच्या वकुबाप्रमाणे लढतो, लढता लढता पुन्हा हसवू लागतो आणि अखेरीस जिंकतो. सामान्य माणसाचं असं असामान्य रीतीने लढून अखेरीस जिंकणं प्रेक्षकांना पडद्यावर आवडतं हा जागतिक इतिहास आहे. प्रेक्षकांना प्रत्यक्ष आयुष्यात शक्य नसलेलं पडद्यावर साकार होताना पहायला आवडतं. त्यामुळे आपल्याला बुटक्या 'द ट्रँप' चं जिंकणं आवडतं, माजलेल्या खलनायकांना धूळ चारणारा काटकुळा बच्चन आवडतो आणि बोमन इराणीच्या रईस खुराणाला मात देणारा अनुपम खेरचा दिल्लीकर निवृत्त म्हातारा कमल किशोर खोसलाही आवडतो.
चार्लीच्या ट्रॅम्पप्रमाणेच पुलंची असामी धोंडो भिकाजी जोशी (किंवा for that matter त्यांच्या विनोदी लेखनातून येणारे अनेक निनावी प्रथमपुरुष एकवचनी). हे धोंडो भिकाजी जोशी ट्रॅम्पसारखे गरीब वर्गातले नसून मध्यमवर्गीय असले तरी त्यांना त्यांच्या पातळीवरचा संघर्ष चुकलेला नाही. पाऊस आला की 'छत्री दुरुस्तीला टाकली पाहिजे' हे त्यांना आठवतं. स्टोव्हची पिन, दूधवाले, पेपरवाले, दाणेवाले, शेजारी, ऑफिसातले सहकारी अशा षड्रिपूंशी (आणि आणखीही काही रिपूंशी) त्यांना सामना करावा लागतो. बायकोबरोबर संसाराचा अगदी पिट्ट्या पडतो, ओला शर्ट घालून उभं रहावं लागतं, नाटक सोडून मुलांच्या चड्ड्यांच्या नाड्या सोडवाव्या लागतात आणि हट्ट पुरवावे लागतात. भर उन्हात सहकुटुंब बायकोच्या मावशीचा पत्ता शोधावा लागतो आणि एवढं करूनही आपण बैलोबा आहोत असं मावशीचं मत कळतं. ऑफिसातल्या सहकाऱ्याच्या आग्रहाला बळी पडून कोण्या हाय प्रोफाइल भोंदू बाबाला भेटावं लागतं, मुलाकडून आधुनिकतेचे धडे घ्यावे लागतात.... एक ना दोन. 'असा मी असामी'च्या जगाबाहेर पडून हसवणुकीच्या जगात शिरलं की विनोदी लेखकाची दुःख विनोदी शैलीत कळतात, बिगरी ते मॅट्रिकचा दुर्दैवी प्रवास बघावा लागतो, शत्रुपक्षाला आणि पाळीव प्राण्यांना तोंड द्यावं लागतं. अशा नकोशा माणसांची आयुष्यात 'खोगीरभरती' झाल्यामुळे करावी लागणारी 'नस्ती उठाठेव' आपल्या 'अघळपघळ' शैलीत मांडताना स्वतःचीच 'खिल्ली' उडवणारा हा सामान्य 'असामी' आपल्या 'पुरचुंडी'तलं अगदी 'उरलंसुरलं' देऊनही आपली 'हसवणूक' मात्र करतच राहतो.

आता माझे बाबा... चार्ली चॅप्लिनला CD आणि पुलंना पुस्तकरूपाने माझ्या आयुष्यात आणणारे. त्यांचा स्वभाव तसा सौम्य, पण तरीही मिस्किल आणि हजरजबाबी. माझ्या चुका सांगतानाही अनेकदा विनोदी आणि शालजोडीतले हाणून सांगण्याचा. हे बोलणं नुसत्या ओरडण्यापेक्षाही कित्येक पटीने बोचणारं असं. बाबांच्या कित्येक साध्यासाध्या बोलण्यालाही मी अगदी गडाबडा लोळून हसलोय. याला कारण ते बोलण्याची त्यांची शैली, त्या शैलीतून ते चित्र उभी करण्याची त्यांची हातोटी. शेवटी पेशाने चित्रकारच नाही का ते. बाबांची हजरजबाबी वृत्ती, गमत्या स्वभाव आणि त्यांनी मला ओळख करून दिलेले चॅप्लिन आणि पुल ही माझ्या आयुष्यातली फार मोठी पुंजी आहे.

या तिघांपैकी एक जण मला पिता म्हणून लाभला. त्यामुळे मी त्यांना छान ओळखू शकलो. बाबांच्या आणि माझ्या बऱ्याच आवडीनिवडी अनुवांशिकतेने जुळल्या आणि मैत्रीही झाली. चॅप्लिन आणि पुल यांना मी त्यांच्या कामातूनच ओळखू शकलो. लंडनच्या मादाम तुसॉमध्ये चार्लीच्या पुतळ्याबरोबर काढलेला फोटो आणि पुण्यात आयुष्यात दुसऱ्या कामासाठी का होईना पण एकदाच 'मालती-माधव'मध्ये ठेवलेलं पाऊल इतकाच काय तो मी पुलंच्या जवळ जाऊ शकलो. जगण्याचा संघर्ष केलेल्या ट्रॅम्प आणि धोंडो भिकाजी जोशी नामक असामींनी आमच्यासारख्यांना आमचा संघर्ष करताना चार विरंगुळ्याचे क्षण दिले. ते मात्र कायम सोबत राहतील.

कौस्तुभ दीक्षित
३ मे २०२०
लंडन

#लॉकडाऊन_लेखन

एक शनिवार सकाळ

गेले काही महिने अगदी ० पासून फार फार तर ७-८ अंश असणारं तापमान चक्क १२ अंश सेल्सिअसच्या पातळीवर पोचलंय. गेल्या काही महिन्यांच्या ढगाळ, बोचरा थंडीवारा याच्या अगदी उलट असं जवळपास निरभ्र आकाश आहे, सुखद गारवा आणि स्वच्छ सूर्यप्रकाश दिसू लागला आहे. घरामागच्या झाडातून डोकावू लागलेली पालवी हेमंत आणि शिशिर मागे सारून वसंताचं स्वागत करत आहे. फ्रेंच विंडो कम स्लायडिंग डोअरमधून घरामागच्या हिरवळभरल्या गार्डनमधलं हे दृश्य दिसत असतं... हे गार्डन म्हणजे अशी हक्काची जागा की जिथून कुणीही 'उठ' म्हणणार नाही. आपण लगोलग एक खुर्ची टाकतो, हातात गरमागरम कॉफीचा मग घेतो आणि उन्ह अंगावर घेत कॉफीचा पहिला घोट घेतो. तो गरम घोट संपूर्ण चैतन्य आणि उत्साह आणतो. रोजच्या घाईघाईत कॉफी घेण्याच्या अगदी उलट... एक एक घोट जाणवत आपण कॉफी पिऊ लागतो. आजूबाजूला कोणी नाही. शांतता भंग करायला आहेत फक्त आसपास येणारे पक्ष्यांचे आवाज, इथे आपल्याव्यतिरिक्त माणूस नामक प्राण्याचा हस्तक्षेप नाही. मधूनच एखादं फुलपाखरू समोरच्या गवतावरून तरंगत जातं, तेवढ्यात बाजूच्यांच्या गार्डनमधून नाश्ता शोधत एक खारुताई चक्कर टाकायला येते, आणि आपल्या गार्डनमध्ये थोडावेळ फ्री शॉपिंग करून पुढच्यांच्या गार्डनमध्ये पळते. निवांत १५ एक मिनिटं घेत आपली कॉफी घोटाघोटाने संपते. त्या १५ मिनिटांत दिसलेला हा मिनी निसर्ग शनिवार सकाळ प्रसन्न करून जातो. -कौस्तुभ ४-४-२०२० लंडन

लहरों पे अपना एक घर हो

आज वसंतपंचमी, विद्यादेवी सरस्वतीचा आज जन्मदिवस. आणि त्या साक्षात वाग्देवीने निवास केलेलं भूलोकीचं नंदनवन म्हणजे 'काश्मीर' ! "नमस्ते शारदे देवी काश्मीरपुर वासिनी" असा उल्लेख आपल्याला माहीत आहे.

भौगोलिक सौंदर्याने नटलेलं काश्मीर, सफरचंदासारख्या लाल गोऱ्या सौंदर्याचं काश्मीर, मध्यमवर्गीय परदेशी स्वप्नांचं स्वदेशी हनिमूनरूप , 'पंछी, नदियाँ, पवन के झोंके, कोई सरहद ना इन्हें रोके' म्हणत वाहणाऱ्या सिंधू नदीचं काश्मीर, शारदापीठाचं काश्मीर आणि गेली अनेक वर्ष अमोज प्राणाहुती ज्यात पडल्या असं धगधगतं अग्निकुंड बनलेलं काश्मीर..… काश्मीर नामक शापित सौंदर्याची ही वेगवेगळी रूपं. भारतीयांसाठी जिव्हाळ्याचा विषय. त्यामुळे 'कश्मीर की कली' वगैरे उल्लेख सिनेमांमधून येतोच. येत्या फेब्रुवारीत काश्मिरी पंडितांच्या प्रश्नावर 'शिकारा' हा चित्रपट येतोय. दिग्दर्शक आहे विधु विनोद चोप्रा. विधु विनोद चोप्रा म्हटलं की त्याने निर्माण केलेल्या मुन्नाभाई, परिणिता, PK, 3 Idiots, वझीर, संजू वगैरे चित्रपट आपल्याला आठवतात. पण त्याचं नाव ऐकलं की मी थेट जवळपास १९ वर्ष मागे जातो. इयत्ता पाचवीतला मी, हृतिक रोशन नामक शेवटचा सुपरस्टार नुकताच उदयाला आलेला, तमाम तत्कालीन मुलांप्रमाणे मीही त्याचा 'कहो ना प्यार है' बघून कैच्या कै फॅन झालेला. 'फिज़ा' वेगळा पण संवेदनशील विषय. त्यावेळी फार कळला नव्हता. अशात तिसरा 'मिशन कश्मीर' ऑक्टोबरमध्ये आला. तब्बल अडतीस आठवडे म्हणजे नऊ महिने झालेले पण मी अजून बघितला नव्हता. "बाबा थिएटर्स कमी होतायत, मला घेऊन चला ना" चा धोशा एक दिवस बाबांनी मनावर घेतला आणि मला घेऊन माटुंग्याहून ट्रेनबिनने ग्रँट रोडच्या नॉव्हेल्टी थिएटरात मला घेऊन गेले. आणि अखेर तो सिनेमा बघितला आणि माझं घोडं सिंधूत न्हालं ! इरशाद कामिल आणि समीर यांचे सुंदर शब्द आणि शंकर-एहसान-लॉयचं श्रवणीय संगीत ही या चित्रपटाची उजवी बाजू.

बुमरो, रिंद पोशिमार ही फार गाजली पण त्यांच्याइतकंच माझं आणखी एक आवडतं आणखी एक गाणं होतं. 'सोचो के झीलों का शहर हो' म्हणत आपल्या घराचं स्वप्नरंजन करणारे, काश्मिरी वेशात अत्यंत गोड दिसलेले हृतिक रोशन आणि प्रीती झिंटा, त्यांचा तो नेत्रसुखद घेतलेला असा तो ड्रीम सिक्वेन्स.... बघणारा थेट खल्लास रे !!! उदित आणि अलका आपल्या आवाजाने आपल्याला या गाण्यात वेगळ्याच दुनियेत नेऊन ठेवतात. समीर यांनी काय सुंदर शब्द लिहिले आहेत गाण्याचे...

'सोचो के झीलों का शहर हो
लहरों पे अपना एक घर हो
हम जो देखें, सपने प्यारे, सच हों सारे
बस और क्या...'

अहाहा... दोघांच्या स्वप्नातल्या घरट्याचं वर्णन किती समर्पक शब्दांत केलं आहे !!

'फ़र्श हो प्यार का खुश्बूओं की दीवारें
हम जहां बैठके प्रेम से दिन गुज़ारें
पलकें उठें पलकें झुकें
देखे तुझे बस ये नज़र'

प्रेमाचा पाया असलेल्या अशा घरात आपल्या सखीसोबत एकमेकांकडे बघत निवांत दिवस व्यतीत करण्याची ही कविकल्पना मनाला गुदगुल्या करून जाणारी...

'बर्फ़ ही बर्फ़ हो सर्दियों का हो मौसम
आग के सामने हाथ सेंकते हों हम
बैठी रहूं आग़ोश में रखके तेरे कांधे पे सर'

तिला उंची भेटी नकोत, भटकणं नको, हॉटेलिंग नको..... काय हवं तर त्याच्या खांद्यावर शांतपणे डोकं ठेवायला मिळावं... 'तेरे कांधेपर रखकर सर, यूँही कट जाए सारी उमर' मधली भावना. इतका ठहराव, शांतता, शब्द, चाल, संगीत आणि स्वर यांतून व्यक्त होते.
ऑफिस, काम, यांच्या त्रासातून सुटका करून घेताना आपल्याला रोज कधी एकदा घरी येतो आणि निवांत होतो असं होत असतं. घर आणि आपली प्रेमाची माणसं हा एक विसावा असतो. त्यामुळे असा 'ठहराव' देणारं आपलं स्वतःचं एक हक्काचं घर असावं असं प्रत्येकाला वाटत असतं. वाढत चाललेल्या घराच्या किमती आणि त्याच्याशी क्षीण स्पर्धा करू पाहणारं उत्पन्न यांचा मेळ जमून होमलोन वगैरे चक्रातून कधी तरी घर घेणं शक्य व्हावं असं आपलं एक स्वप्न असतं. हा आपल्या जिव्हाळ्याचा विषय असतो. इथे काश्मीरची पार्श्वभूमी असल्यामुळे ते 'झीलों का शहर' आहे, आपल्या नोकरीधंदा-प्रवास वगैरे ऐवजी लष्करी तणाव, आपलं माणूस जिवंत दिसेल की नाही ही टेन्शन्स् आहेत. त्यामुळे गाण्याच्या शेवटी तो ड्रीम सीक्वेन्स संपून वास्तवात येताना हृतिक-प्रीतीचे भकास चेहरे समोर येतात आणि विरून जाणारे शब्द कानांवर येतात...

'छोटासा झीलों का शहर था
उसमें हमारा एक घर था...
हम थे तुम थे, ना ये ग़म थे
क्या था क्या से क्या हो गया...'

स्वप्न-अपेक्षा त्याच आहेत... आपलं घर, आपली माणसं आणि तोच, 'ठहराव'... प्रत्येकाला हे स्वतःचं छोटंसं सुरक्षित घरटं लाभू दे... आणखी काय अपेक्षा...

-कौस्तुभ दीक्षित

३० जानेवारी २०२०

लंडन

एक चेहरा ख़ास है, जो दिल के पास है

हाफचड्डीत होतो रे जेव्हा तुला पहिल्यांदा पाहिलं. मला आठवतंय 'कहो ना प्यार है'ची रिलीजच्या आधीच भरपूर हवा झालेली. तुला पहायला दादरच्या प्लाझा थिएटरात शिरलो आणि तुझ्या मॅनिया ने झपाटून टाकलंय आजतागायत !! त्या 'कहो ना प्यार है' बघणाऱ्या तत्कालीन दादरवासी चौथीतल्या मुलाचा आज Ilfordच्या Cineworld थिएटरमध्ये 'War' बघणारा एकोणतीस वर्षांचा विवाहित माणूस झालाय एवढाच काय तो फरक... पण तू तसाच आहेस... तेव्हाही '❤️' आणि आजही '❤️'च.

आजपर्यंत तू केलेले काही उत्तमोत्तम चित्रपट असोत किंवा दणकून आपटलेले तेही असोत.... तुला रक्ताने पत्र लिहिणाऱ्या मुलींचे किस्से पाहिले आणि तुझ्या चारित्र्यावर झालेले आरोपही पाहिले... त्या आरोपांमधलं खरंखोटं मी केलं नाही, कारण ते करावं वाटलं नाही. बघताक्षणी मुलांनाही '❤️'  व्हावं असे तुझे बायसेप्स आणि ते राजबिंडं देखणेपण पाहिलं, त्याचबरोबर आत्ताआत्ता Youtube तुझ्या गोलगरगरीत शरीराच्या पुनश्च ग्रीक देवरूप मेहनतीने परत मिळवलेल्या परिवर्तनाचा व्हिडिओही पाहिला (मराठीत 'फिजिकल ट्रान्सफॉर्मेशन'). तेव्हा तुला गर्लफ्रेंड असल्याचं कळल्यानंतर उसासे टाकणाऱ्या पोरींबद्दल ऐकलं/वाचलंय आणि आज घटस्फोटानंतरही दोन मुलांच्या कुटुंबवत्सल बापाच्या ट्रिप्स वगैरेंच्या पोस्ट्स आज पाहतोय.... तुला टेकऑफ देणाऱ्या आणि कठीण परिस्थितीत/आजारपणात तुझ्या पाठीशी उभ्या राहणाऱ्या बापाच्या आजच्या आजारपणात त्याच्या पाठीशी खंबीरपणे उभ्या असलेल्या तुझ्यातल्या पितृभक्त पुत्रालाही पाहतोय....

२० वर्ष झाली तुझा फॅन आहे रे मी.... आणि ते भारावलेपण उतरेल अशी शक्यताही वाटत नाही. ZNMD नंतर कुठेतरी हरवलेल्या तुला Super 30 आणि War ने पुन्हा दिलेली उभारी बघताना आज जीव सुखावतोय. तू असाच मला भारावत रहा.... बेस्ट आहेसच रे तू. मोठ्या पडद्यावर 'जादू' दाखवत रहा म्हणजे झालं.

हृतिक रूप चित्ती राहो

मुखी हृतिक नाम...

किंवा

एक चेहरा ख़ास है,

जो दिल के पास है ❤️

Happy Birthday Hrithik !!!

#HBDHrithik

#CinemaGully

- Kaustubh

ऊन हिवाळा

काचेवरती कुणी पाडला असा उन्हाचा सडा

हिवाळ्यातल्या सौम्य दुपारी भरे सुखाचा घडा

सासुरवाशी सकाळ, कामे उरकुन मग बाहेरी जाते

हिवाळ्यातल्या स्निग्ध दुपारी ऊन घरी माहेरी येते

फरशीवरुनी रांगत येते भिंतीवरती रेलत जाते

हिवाळ्यातल्या संथ दुपारी ऊन असे सैलावत जाते

पहिल्या वाफेच्या भाताने सुस्तावुन झोपेला येते

हिवाळ्यातल्या सुस्त दुपारी ऊन वामकुक्षीला जाते

जडावली ती मग वेळेचा हिशोब नकळत सोडून देते

हिवाळ्यातली दुपार अलगद संधिप्रकाशी विरून जाते

Photo & Poetry

कौस्तुभ दीक्षित

१४-१२-२०१९

हिवाळ्यातली दुपार

काचेवरती कुणी पाडला असा उन्हाचा सडा
हिवाळ्यातल्या सौम्य दुपारी भरे सुखाचा घडा

सासुरवाशी सकाळ, कामे उरकुन मग बाहेरी जाते
हिवाळ्यातल्या स्निग्ध दुपारी ऊन घरी माहेरी येते

फरशीवरुनी रांगत येते भिंतीवरती रेलत जाते
हिवाळ्यातल्या संथ दुपारी ऊन असे सैलावत जाते

पहिल्या वाफेच्या भाताने सुस्तावुन झोपेला येते
हिवाळ्यातल्या सुस्त दुपारी ऊन वामकुक्षीला जाते

जडावली ती मग वेळेचा हिशोब नकळत सोडून देते
हिवाळ्यातली दुपार अलगद संधिप्रकाशी विरून जाते

Photo & Poetry
कौस्तुभ दीक्षित
१४-१२-२०१९

पानिपत

सिनेमॅटिक लिबर्टी घेतलेली जाणवते. पण चित्रण, दिग्दर्शन, बहुतेक कलादिग्दर्शन, ट्रेलरने सेट केलेल्या अपेक्षेपेक्षा चांगला अभिनय, आवर्जून वापरलेले मराठी संवाद, त्यातही ते अमराठी कलाकारांच्या तोंडी असूनही त्यांनी ते बऱ्यापैकी मराठी लहेजात म्हणणं.... अशा गोष्टींमुळे 'पानिपत' आवडून गेला.

दिल्ली दरबारात छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जिरेटोप सन्मानपूर्वक ठेवण्याचं दृश्य आणि त्यावेळचं गाणं हे दिग्दर्शकाचं कल्पनास्वातंत्र्य असेल, पण ते दृश्य आणि त्याप्रसंगी पूर्ण मराठीत घेतलेला तेवढा भाग डोळ्यात पाणी आणणारा....

'बाजीराव मस्तानी' सिनेमा आणि त्यातला (जेमतेम 'मल्हारी' गाण्याच्या अर्ध्यापर्यंत बघवलेला) आक्रस्ताळा आणि अजिबात बाजीराव न वाटणारा सो कॉल्ड 'अप्रतिम साकारलेला' बाजीराव कसाबसा सहन केल्यामुळे 'पानिपत'बद्दल जरा धाकधूक होती पण दिग्दर्शक मराठी असल्यामुळे आशाही होती. पण गोवारीकर आशेला-अपेक्षेला जागले. त्यांना नायक, खलनायक अशा सर्वांकडून कन्व्हिन्सिंग अभिनय करवून घेण्याची कला चांगलीच अवगत आहे हे लगान, स्वदेस, जोधा अकबर नंतर आज पुन्हा जाणवलं.

अटकेपार झेंडे गाडलेला मराठी इतिहास मोठ्या पडद्यावर बघताना भरून येणारा ऊर आणि 'मर्द मराठा', 'जय जय शिवा' सारखी गाणी ऐकताना उठणारे रोमांच हे अपूर्व आहेत.

आणि अखेर प्रत्यक्ष युद्धप्रसंग...

'दोन मोत्ये गळाली, सत्तावीस मोहरा हरवल्या आणि रुके, खुर्दा किती गेला त्याची गणतीच नाही' अशा समरात भरवशाचे स्वकीय रणात दगा देत असतानाही सदाशिवरावभाऊ, जनकोजी, समशेरबहाद्दर यांचं अतुल शौर्य परदेशात मोठ्या पडद्यावर बघताना आपसूक मनोमन मुजरा घडतो...

May Indian classical music live forever - 3

वीकडेला हे कार्यक्रम झाल्यानंतर आम्ही पुढचं तिकीट बुक केलं होतं ते म्हणजे मुख्य आकर्षण असलेला रविवारचा पंडित शिवकुमार शर्मा आणि राहुल शर्मा यांचं संतूरवादन !! साथीला अर्थातच पंडित योगेश समसी. मी यापूर्वी सोलो संतूर वादन कधी असं कार्यक्रमात ऐकलं नव्हतं पण मला संतूर या वाद्याचा आवाज आवडतो. त्यात साक्षात पंडित शिवकुमार शर्मा वाजवणार असल्यामुळे उत्सुकता जास्त होती. हा कार्यक्रम बार्बिकन सेंटरच्या मुख्य वास्तूत होता. नाट्य आणि संगीत यांच्या शिक्षणासाठी एवढी मोठी वास्तू पाहून आम्ही अक्षरशः अवाक झालो !! तिथे असलेला कॅफे, तिथे निवांत बसण्याची मोठी सोय, त्या केंद्राचं तिथे मोफत ठेवलेलं नियतकालिक, बाजूलाच मोठी टेरेस... या, बसा, निवांत कार्यक्रम एन्जॉय करा... एक पूर्णानुभवच जणू ! फक्त कार्यक्रमाच्या वेळेपुरते नाही तर त्या वास्तूत प्रवेश केल्यापासून हा अनुभव सुरू होतो. कलेसाठी पोषक अशा वातावरणात एखाद्या सच्च्या होतकरू कलाकाराची कला नक्कीच पूर्ण बहरत असणार. प्रत्यक्ष सभागृहाचे फोटो आणि 3D view तिकीट बुक करतानाच त्यांच्याच साईटवर उपलब्ध होते. पण एखादा सिनेमा थिएटरमध्ये पाहणं आणि मोबाईलवर पाहणं हा जितका फरक असतो तितकाच फरक 3D view आणि प्रत्यक्ष हॉल यांच्यात होता. अकराशेहून अधिक प्रेक्षक क्षमता, मोजताना काऊंट हरवावा इतके स्टेज आणि ऑडिअन्स लाईट्स, स्टॉलपासून बाल्कनीपर्यंत उंचीची असलेली ध्वनिव्यवस्था.... इतक्या भन्नाट सज्जतेचे फोटो काढल्याशिवाय रहावलं नाही. अर्थातच प्रत्यक्ष डोळ्यांना दिसणारं ते सौंदर्य कॅमेऱ्यात आलं नाहीच !

अखेर कार्यक्रम सुरू झाला. थीम होती Midnight Ragas. आधी बुधादित्य मुखर्जी यांचं 'दरबारी कानडा' रागात सुंदर सतारवादन झालं आणि मग ज्याची सर्व रसिक अत्यंत आतुरतेने वाट बघत होते तो क्षण जवळ येऊन पोचला. तानपुऱ्यावर बसणार असलेले पंडितजींचे जपानी शिष्य ताकाहिरो आराई, तबल्याची साथ करणारे पंडित योगेश समसी आणि शिवजींचे सुपुत्र आणि शिष्य संतूरवादक राहुलजी शर्मा यांचं स्टेजवर टाळ्यांच्या कडकडाटात स्वागत झालं आणि नंतर चौथ्या क्रमांकावर सचिन किंवा आता विराट येताना होतं तसं टाळ्यांच्या न थांबणाऱ्या कडकडाटात स्टँडिंग ओव्हेशन घेत साक्षात निळा कुडता परिधान केलेले पंडित शिवकुमार शर्मा मंचावर सावकाश पावलं टाकत आले...

सगळी वाद्य स्वरात मिळवून झाल्यानंतर एक आविष्कार साकार होऊ लागला. पंडितजींनी राग जोग निवडला होता. संतूरसारख्या कर्णमधुर नादनिर्मिती करणाऱ्या वाद्याला पखावजी पद्धतीच्या तबला वादनाची साथ खास पद्धतीचा डग्गा वापरून योगेशजी करत होते. पितापुत्रांची अप्रतिम जुगलबंदी संपूर्ण सभागृह प्राण कानांत आणून जणू ऐकत असावं. अशा उच्चतम वादनाला तबल्यावर योगेशजींची सुरेख साथ आणखी वेगळ्याच उंचीवर नेत होती. मध्येच राहुलजींनी संतूर वाजवायचे एका हातातले कलम (काठी) बाजूला ठेवून हाताने संतूरच्या तारांवर आघात करत केलेलं वादन मला एका कुठल्याश्या कलेच्या उच्चतम पातळीची अनुभूती देऊन गेलं. क्षणाक्षणाला दोन्ही संतूर आणि तबला प्रतिभेचे नवनवे कळस पेश करत होते. आणि एका बिंदूवर समेवर आलेली तिहाई.... त्या समेच्या बिंदूचा क्षण वर्णन करण्यापलीकडचा होता. संपूर्ण सभागृह कानठळ्या बसतील इतका टाळ्यांचा कडकडाट करू लागलं, आणि बेभान होऊन तो कडकडाट चालूच राहिला... जोग रागानंतर त्यांनी राग नंद सादर केला.

शेवटच्या भागात जम्मूमधल्या (पंडितजींचं जन्मस्थान) लोकगीतातली एक धून घेऊन त्यावर शिवजींनी स्वतःच्या कौशल्याने भर घालून पहाडी रागात केलेला वादन सादर केलं. यथावकाश कार्यक्रम संपला... संपू नये असं वाटत होतं तरी संपला. स्टेजवरून उठून प्रेक्षकांचं अभिवादन स्वीकारत मंचावरून उतरून पंडितजी बाहेर ग्रीनरूमकडे जाऊ लागेपर्यंत स्टँडिंग ओव्हेशन आणि टाळ्या थांबल्या नाहीत. पहाडी रागातली ती धून डोक्यात वाजतच भारावलेल्या अवस्थेत आम्ही बाहेर आलो. श्रोत्यांतले फक्त भारतीयच नव्हे तर उपस्थित युरोपीय श्रोत्यांच्यातही हे भारावलेपण होतं. पंडितजींबद्दल नव्यानेच कळलेला आणि त्यांना पहिल्यांदाच ऐकलेला त्यातलाच कोणी एकजण सोबतच्या भारतीयाला घेऊन शिवजींना भेटण्यासाठी धावला. अशा प्रकारे थोरामोठ्या परम वंदनीय प्रतिभावंतांमुळे भारतीय संगीत, त्याची थोरवी, त्याची अलौकिकता भाषेचं बंधन तोडून जगभरात पोचत असल्याचं पाहून एक आंतरिक समाधान वाटत होतं.

'देखणे ते हात ज्यांना निर्मितीचे डोहळे

मंगलाने गंधलेले सुंदराचे सोहळे

देखणी ती पाऊले जी ध्यासपंथी चालती

वाळवंटातूनसुद्धा स्वस्तिपद्मे रेखिती

देखणी ती जीवने जी तृप्तीची तीर्थोदके

चांदणे ज्यातून वाहे शुभ्र पार्‍यासारखे'

बोरकरांना या ओळी अशाच अनेक प्रतिभावंतांकडे पाहून सुचल्या असाव्यात.

फक्त संतूर मॉम्स नाही, संतूर वादकही त्यांच्या कलेतून चिरतरुण राहत असावेत... 😊

-कौस्तुभ दीक्षित

May Indian classical music live forever - 2

मध्यंतरानंतर पुढचा कार्यक्रम होता कला रामनाथ यांचं व्हायोलिन वादन. मी ऐकलेला बहुधा तबला आणि पेटीव्यतिरिक्त हा पहिलाच वादन कार्यक्रम असावा. मागे म्हटल्याप्रमाणे तबल्यावर साथीला होते पंडित योगेश समसी. पहिल्या रांगेतल्या सर्व ज्येष्ठश्रेष्ठ कलाकारांना वंदन करून कला रामनाथांनीं व्हायोलिनच्या तारांवर राग चंद्रकंस छेडला. प्रत्येक कलाकाराची सादरीकरणाची एक पद्धत, रादर एक 'स्टाईल' असते. भीमसेनजींसारख्या मोठे कलाकारात त्यांचा आब दिसतो,  राहुल देशपांडेंचं वीज कडाडल्यागत गायन, महेश काळे श्रोत्यांना सोबत घेऊन जाणारं गाणं, झाकिरभाईंचा सुज्ञ-अज्ञ अशा सर्व रसिकांचा आ वासत जिंकत जाणारा तबला आणि असे अनेक ! कला रामनाथ यांच्याकडे बघून पहिला नजरेत भरला तो त्यांचा साधेपणा ! अर्थात 'साधेपणा' आणि 'नजरेत भरला' या दोन विरोधी गोष्टी झाल्या. कदाचित तो माझ्या receptionचा दोष असू शकेल. पण त्यांना बघितल्या बघितल्या कुणीतरी आपल्याच घरातली एखादी ताई-काकू-आत्या-मावशी वाटावी इतका साधेपणा, वादन करताना चेहऱ्यावर एक मंद स्मित आणि तल्लीनता. योगेशजींच्या साथीच्या तबल्याला मधूनच जाणारी एखादी दाद आणि त्यातून दिसणारा साथीच्या ज्येष्ठ कलाकाराबद्दलचा आदर. आणि अर्थातच विलंबित लयीतून हळूहळू द्रुताकडे जाणारं कमाल वादन !! अहाहा, शास्त्रीय संगीताचं ज्ञान नसलं पण रसिक कान असतो. मनात  कलाकार' या व्यक्तीबद्दल आदराची भावना असते. शिवाय नवीन काही अनुभवण्याची इच्छा असते. हे सगळं असलं की ही जाणीव असते की शास्त्रीय कसोट्यांवर  समोरच्या कलाकाराला तोलायची आपली पात्रता नाहीच नाही, पण त्या मैफिलीचा रागदारीपलीकडे आस्वाद घेता येतो, as a whole package. तसा आस्वाद घेता घेता जाणवलं की 'व्हायोलिन हे करुण स्वर उत्पन्न करणारं वाद्य आहे' हा समज असे मोठे कलाकार खोटा पाडतात. व्हायोलिनच्या त्या तारांनी निर्मिलेल्या त्या स्वरात तरंगत आम्ही घरी आलो.

-कौस्तुभ दीक्षित

May Indian classical music live forever - 1

परदेशात राहून 'आपलं' काही शोधत असताना जर ते 'आपलं' काही अगदी मनापासून हवंहवंसं वाटत असेल तर ते मिळाल्याशिवाय रहात नाही. कलाप्रेमी व्यक्ती सोबत असण्याचा फायदा होतो. फेसबुकवर स्क्रोल करताना प्रांजलीच्या News Feed मध्ये 'Darbar Festival' असंच आलं. स्थळ होतं 'बार्बिकन सेंटर', लंडन. लगोलग त्यांच्या साईटवर जाऊन या फेस्टिव्हलमधल्या कार्यक्रमांची यादी बघितली आणि त्यापैकी दोन दिवस जायचं ठरवलं. गुरुवारी Tabla Grooves आणि कला रामनाथ यांचं व्हायोलिन वादनअसे दोन कार्यक्रम होते, तर रविवारी पंडित बुधादित्य मुखर्जी यांचं सतार वादन आणि त्यानंतर साक्षात शिवकुमार शर्मा आणि राहुल शर्मा यांचं संतूरवादन !! शिवाय कला रामनाथ आणि शिवकुमार शर्मा-राहुल शर्मा या दोन्ही कार्यक्रमांना तबल्यावर साथीला साक्षात पंडित योगेश समसी.

खरं तर गुरुवारचा कार्यक्रम मुख्य हॉलमध्ये नव्हता. मुख्य सेंटरच्या बाजूच्या Milton Court नावाच्या इमारतीच्या हॉलमध्ये होता. त्या हॉलमध्ये शिरल्यावर तिथली प्रकाशयोजना बघूनच थक्क व्हायला झालं ! बाजूच्या इमारतीच्या हॉलमध्ये जर अशी प्रकाशयोजना व्यवस्था असेल तर मुख्य हॉलमध्ये काय असेल ! हॉलमध्ये पाण्याच्या बाटलीव्यतिरिक्त खायलाप्यायला परवानगी नव्हती (आणि लोकही ते पाळत होते). बॅगेत जरी खाद्यपदार्थ असले तरी अडवलं जात नव्हतं पण ते कुणी खातही नव्हतं.

आयोजकांच्या छोटेखानी भाषणानंतर साक्षात शिवकुमार शर्मा यांनी दीपप्रज्वलन केलं. शुभ्र केसांचे तेजस्वी पंडितजी मंचावर आले तेव्हा सर्व रसिक श्रोत्यांनी टाळ्यांचा अक्षरशः कडकडाट केला. दीपप्रज्वलन आणि सर्व कलाकार-आयोजकांना शुभेच्छा देऊन महोत्सवाची सुरुवात झाली. समोर पहिल्या रांगेत या महोत्सवात सादरीकरण करणारे सर्व कलाकार स्थानापन्न होते. Tabla Grooves हा पहिला कार्यक्रम सुरू झाला. कलाकार होते कौशिक कोनवर, गुरुदयेन रयत आणि पंडित परिमल चक्रबोरती. यात त्यांनी आपल्या सादरीकरणात एक अभिनव पद्धत वापरली. प्रत्येकी २ सुरांचे तबले प्रत्येक कलाकाराने वापरले. एक तबला खालच्या सुरातला आणि एक वरच्या. प्रत्येकाच्या तबल्यांत साधारण अर्धा ते एक सुराचा फरक. वाजवताना काही बोल एका तबल्यावर, काही दुसऱ्या असं वादन केलं. किंवा वरच्या स्वरातल्या तबल्यावर वाजवताना काही बोल खालच्या स्वरातल्या तबल्यावर असा वेगळा पण श्रवणीय प्रयोग केला. माहीत नाही की हा असा तबला तरंग सारखा प्रयोग हल्ली किंवा पूर्वीपासून करतात की कसं ते पण आवडून गेला ! तीनताल, झपताल, आडा चौताल अशा तालांत पेशकार, कायदे, रेले, तुकडे असं कधी विलंबित, कधी मध्य पण बहुतेक द्रुत अशी अफाट लयकारी तिघांनी सादर केली. मला आधी माहीत नसलेल्या या तिघांचा कार्यक्रम अनपेक्षितपणे आवडून गेला.

 -कौस्तुभ दीक्षित

Scottish Diary -2

#ScottishDiary

तुम्ही समुद्राजवळच्या ठिकाणी रहात असलात आणि जर तुम्हाला समुद्र आवडत असेल तर कितीही वेळासमुद्रावर गेलं तरी त्याच्याबद्दल तितकंच आकर्षण वाटतं हे अगदी खरं आहे. त्यामुळे माझ्यातलामूळ मुंबईकर प्रांजलीतल्या पुणेकराइतकाच Dunbarच्या समुद्रकिनाऱ्यावर जायला उत्सुक होता. त्याप्रमाणे आम्ही दुसऱ्या दिवशी ठरल्याप्रमाणे समुद्रावर गेलो. East Beach पासून सुरुवात करून पश्चिमेकडे आणखी थोडे समुद्राच्या कडकडेने पुढे पश्चिमेकडे चालत गेलो. East Beach तसाया भागातलाथोडा अपरिचित Beach. अगदीच गर्दी नाही. खरं तर त्याला Beach म्हणावं इतकाही नव्हता. कधी पक्का रस्ता तर कधी चक्क पायवाट असे अर्धा तास चालत आम्ही समुद्रावर गेलो. एक खडकाळ भाग, पुढून जाणारी एक शेवाळलेली पायवाट आणि समुद्र असा भाग ! कडेकडेने चालत चालत Victoria Harbour पाशी गेलो. तिथे लागलेल्या काही छोट्या बोटी, Sea Adventure स्पोर्ट्स करणारे काहीजण, आणि थोडेफार आमच्यासारखे tourists असं वगळता फार कोणी नव्हतं. या भागात फोटोंची हौस भागवून घेतली. Dp मटेरियल, Cover मटेरियल असे नवपरिणित जोडपेपणसार्थ करणारे फोटो, सेल्फी काढले. पुढे जाऊन तिथल्या भग्न किल्ल्यापाशी एक प्रचंड खडकाळ असा भाग दिसला आणि तिथे जायला मस्त पायऱ्या वगैरे दिसला. लग्नात माझी वरात काढू दिली नाही, पण इथे बायकोची वरातच काढली. "कौस्तुभ खूप चालवेल अगदी पाय दुखेपर्यंत" या आपल्या सासूबाईंच्या इशाऱ्याचा प्रत्यय प्रांजलीला इकडे आला. त्या खडकांवरून मी बेडकासारख्या उड्या मारत होतो, पण दोघांसाठी म्हणून ते एकंदरीत कठीण प्रकरण दिसू लागल्यामुळे पाय आवरते घेतले. केलेली इतकी सगळी कसरत आणि दुपारचं ऊन यांनीपोटातल्या कावळ्यांना बोलवायला सुरुवात केली. आमच्या आवडत्या 'मुंबई-पुणे-पुणे' सिनेमात मुक्ता म्हणते तसं "प्रेमाने पोट नाही भरत". त्यामुळे ती जाणीव झाल्यानंतर गपगुमान समुद्राची हौस भागवून त्या कावळ्यांना घास (मुद्दाम वेगळा शब्द नाही वापरत) शोधण्यासाठी शोधाशोध सुरू केली. तसं घराजवळच्या McDचा शोध लागला होता, पण तिथे जायला अर्ध्या तासाहून जास्त वेळ लागला असता. Indian Restaurant दुपारी दोन वाजता बंद झालं होतं (मालक मूळ पुणेकराचा भाऊ असावा). सुदैवाने Italian Restaurant सापडलं. ही Italian Restaurants शाकाहाऱ्यांसाठी वरदान असतात. तिथल्या Veg Delight पिझ्झ्यावर आडवा हात मारला आणि भरलेल्या पोटाने घरी आलो. पण समुद्र म्हणावा असा अनुभवायला मिळाला नव्हता. जे पाहिलं तो सगळा खडकाळ Beach. त्यामुळे सोमवारसाठी तिथला प्रसिद्ध Belhaven Beach हा Sand Beach नक्की केला.

कौस्तुभ

२७-ऑगस्ट-२०१९

Scottish Diary -1

थँक्स टु लॉंग वीकएंड... माणसांनी खचाखच भरलेल्या ब्रायटनच्या समुद्रकिनाऱ्याचा फोटो कोणीतरी ऑफिसच्या whatsappग्रुपवर पाठवला. तो फोटो पाहून त्या सगळ्या कोलाहलापासून दूरवर यायच्या निर्णय फारच योग्य असल्याची मनोमन खात्री पटली.
इंग्लंडमध्ये ऑगस्टचा शेवटचा सोमवार Late Summer Bank Holidayची सुट्टी असते. त्याला जोडून मंगळवारची सुट्टी टाकली आहे. या सोमवारनंतर English calendar मध्ये सुट्ट्यांचा दुष्काळ सुरू होतो, तो संपतो थेट डिसेंबरमध्ये ख्रिसमसमध्ये, २५ डिसेंबर ख्रिसमस आणि त्याला जोडून २६ डिसेंबर बॉक्सिंग डे असा. त्यामुळे ख्रिसमसपूर्वीची ही शेवटची सुट्टी घरात बसून काढायची नाही असं पक्कं ठरवलेलं. त्यात मूळचा शांतताप्रिय मुंबईकर (!) असल्यामुळे नेहमीच्या पॉप्युलर लोकेशन्सना जायचं नाही हे ठरवलेलं. मग स्कॉटलंडचा विचार डोक्यात आला. पुन्हा मुंबईकर जागा झाला आणि वेळेचं गणित सुरू झालं. उत्तर स्कॉटलंड अतिशय सुंदर, पण तिथे जायचं असल्यास जास्त वेळ लागणार (आयत्यावेळी विमानप्रवास महाग !), मग दक्षिण स्कॉटलंडकडे नजर गेली. आणि गूगल बाबांनी सुचवलेल्या अनेक ठिकाणांपैकी राजधानी Edinburgh पासून काहीच किलोमीटर अंतरावर वसलेला स्कॉटलंडचा East Lothian प्रदेश, म्हणजे स्कॉटलंडचा आग्नेय भाग दिसला. ट्रेनने जायला फक्त ५ ते ६ तास, समुद्रकिनारा. नेहमीप्रमाणे डोक्याचा कीस पाडला आणि एडिंबरापासून ट्रेनने अवघ्या २० मिनिटांवर असलेलं 'Dunbar' हे छोटंसं किनारी शहर नक्की केलं. तिकिटं, रहायची व्यवस्था अशा गोष्टी ठरवून काल सकाळी लंडनहून ट्रेनने प्रस्थान ठेवलं. ठिकाण थोडं आत असल्यामुळे दोन ट्रेन बदलून, त्यात West Coastच्या ट्रेन्स बंद असल्यामुळे आपली 'मध्य रेल्वे' आठवेल असा प्रवास करून काल दुपारी इकडे पोचलो.
ट्रेनमधून प्लॅटफॉर्मवर पाऊल ठेवल्यापासून हे टुमदार शहर इकडे यायचा निर्णय अत्यंत योग्य असल्याची प्रचीती देऊ लागलं. शांतता म्हणजे काय असते, निवांतपणा म्हणजे नक्की काय अनुभवतात हे येतायेताच कळू लागलं. Airbnbच्या कृपेने Deborah आणि Gordon या अतिशय अगत्यशील स्कॉटिश दाम्पत्याच्या घरात एक डबल रूम मिळाली आहे. त्यांनी अगदी प्रेमाने स्वागत केलं, घरातल्या गोष्टी दाखवल्या. रूममधून समोर दिसणारं त्यांचं छोटंसं गार्डन, आसपासची घरं, सकाळी धुक्याच्या आच्छादनात झोपलेलं Dunbar शहर आणि पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने येणारी जाग.... आयुष्य अशा काही क्षणांसाठी जगायचं असतं. आपण 'टुमदार' शब्द फक्त कुठल्यातरी गोष्टीत ऐकलेला असतो, किंवा कधीतरी एखाद्या गावात बघितलेला असतो. पण स्टेशनवरून हा टुमदारपणा 'अनुभवत' घरी आलो. Noddy या माझ्या आवडत्या ॲनिमेटेड सीरिजमधलं शहर वाटत होतं. आजूबाजूची झाडी, छोटेसे रस्ते, कधी पायवाटा आणि एक सूटकेस घेऊन चाललेल्या आमच्याकडे कुतूहलाने बघणारे तुरळक लोक ! मी शब्दांत वर्णन करेन तितकं कमी पडेल, फोटोची प्रत्येक फ्रेम लहान होईल इतकं फक्त डोळ्यांच्या वाईड अँगल लेन्सनेच बघावं, नव्हे अनुभवावं असं सौंदर्य आहे. चार दिवसांची सुट्टी पहिल्या सकाळीच सार्थकी लागली आहे असं वाटतंय.
नुकताच Deborahने दिलेला Cereals, कॉफी, फळं, जॅम, ब्रेड, बटर असा अफाट भरपेट नाश्ता केलाय. चला, आता आवरायला घेतो. दोघं समुद्रावर निघालो आहोत. तो एक अनुभव बाकी असूनही चार दिवसांची सुट्टी इथल्या पहिल्याच सकाळी सार्थकी लागल्यासारखं वाटतंय. आता समुद्रकिनाऱ्यावर गेलो की स्वर्ग फक्त दोन बोटं उरेल. तेव्हा या #ScottishDiaryची आणखी काही पानं भरतील. Till then स्कॉटिशमध्ये See ye efter (नंतर भेटूच)

कौस्तुभ
Dunbar, Scotland
२५-८-२०१९

Science fiction to reality

बहुधा एकविसाव्या शतकाच्या सुरुवातीचं कुठलं तरी वर्ष असेल. 'छात्र प्रबोधन' मासिकाच्या एका वर्षीच्या दिवाळी अंकात (बहुधा) जयंत नारळीकरांची एक विज्ञानकथा प्रसिद्ध झाली होती. किती वर्ष पुढच्या काळातली होती ते आठवत नाही पण भविष्यात घडणारी कथा होती ती. त्यात सुरुवातीला एक आजोबा आणि दोन नातू अशी पात्रं होती. आजोबा त्यांच्या लहानपणच्या गोष्टी सांगत असतात. 'मुंबई-पुणे प्रवासाला साडेतीन-चार तास लागायचे'. आज एक-दीड तास लागणाऱ्या प्रवासाला तेव्हा साडेतीन-चार तास का लागायचे याचं नवल त्या भविष्यातल्या नातवंडांना वाटतं. मध्यंतरी मुंबई-पुण्यादरम्यानच्या सुपरफास्ट 'व्हर्जिन हायपरलूप'ची घोषणा झाली तेव्हा, तसंच मे-जूनमध्ये मुंबई-पुणे इंटरसिटीच्या प्रवासाचा अर्धा तास कमी झाल्याची घोषणा झाली तेव्हा जयंत नारळीकरांच्या या विज्ञानकथेची प्रकर्षाने आठवण झाली होती. नारळीकरांच्या कथेतला तो दिवस फार दूर वाटत नाही.

आता पुन्हा याची आठवण व्हायचं आणखी एक कारण म्हणजे रिलायन्स जिओफायबरची घोषणा ! त्यातली घरबसल्या फर्स्ट-डे फर्स्ट-शो सुविधा जाहीर झाली आणि पुन्हा नारळीकरांची तीच विज्ञानकथा आठवली. त्याच कथेतला दुसरा उल्लेख आठवला. आपल्या काळातल्या आठवणींत रमून जाणारे तेच आजोबा नातवंडांना सांगतात, 'आम्ही थिएटरमध्ये जाऊन सिनेमा बघायचो'. लोकांचा समूह एका हॉलमध्ये जाऊन एकत्र सिनेमा बघतो ही कल्पनाच त्या कथेतल्या भविष्यातल्या नातवंडांना अचंबित करणारी होती.

काही शास्त्रज्ञ-विज्ञानकथालेखक द्रष्टे असतात हेच खरं ! (खरं तर ते द्रष्टे असतात म्हणूनच ते शास्त्रज्ञ-विज्ञानकथालेखक असतात असं म्हणायला हरकत नाही 🙂)

-कौस्तुभ

DigiLocker : Your Official Weightless Portable Locker For Your Official Documents

बाबांनी काही दिवसांपूर्वी भारत सरकारच्या 'Digi Locker' या app बद्दल सांगितलं होतं. याच्यात आपल्या official documents स्कॅन करून अपलोड करता येतात असं. नंतर डोक्यातून निघून गेलं पण काल रात्री हे app इन्स्टॉल केलं. नुसतं documents स्कॅन करून अपलोड करण्यापुरतं हे app मर्यादित नाही तर फक्त AADHAR नंबर च्या साहाय्याने अनेक महत्त्वाच्या identification documents online rertrieve करता येतात. यात आधार कार्ड, ड्रायव्हिंग लायसन्स, PAN, दहावी-बारावी मार्कशीट/पासिंग सर्टिफिकेट, गाडीचे पेपर्स या आणि अशा अनेक महत्त्वाच्या कागदपत्रांची डिजिटल प्रत साठवता येते.

या app चे फायदे/जमेच्या बाजू :

१. या documents प्रत्यक्ष बाळगायची आवश्यकता संपते हा सर्वात मोठा फायदा आहे.

२. आपल्या AADHAR नंबरने रजिस्टर करून महत्त्वाच्या डॉक्युमेंट्स साठवता येतात. या ऑफिशियल डिजिटल प्रती आहेत. त्यामुळे त्या 'खोट्या' (fake) असायचा प्रश्नच नाही. त्यामुळे सरकारसाठी यातले फेरफार, घोटाळे हे ट्रॅक करणं हे अतिशय सोपं काम झालंय आणि अशा गोष्टींना मोठ्या प्रमाणावर आळा घालायला आणि पारदर्शकता यायला मदत होते. (AADHAR हे फेल्ड प्रोजेक्ट आहे असं परवाच कुठेतरी फेसबुकला वाचलं. असं वाटणाऱ्यांना साष्टांग दंडवत)

३. भविष्यात अधिकाधिक सरकारी खाती/विभाग, खाजगी संस्था या योजनेशी संलग्न होतील, ज्याने प्रत्यक्ष कागदपत्र बाळगायची आवश्यकता कमी कमी होत जाईल.

४. सरकारी कामांतला किचकटपणा इथे नाही. हे app वापरायला अतिशय सोपं आहे.

या app मध्ये अजूनही सुधारणेला वाव आहे. पण Google Play store वर येणाऱ्या फीडबॅक्सना रिप्लाय दिला जात असल्याचं पाहून अतिशय आनंद वाटला. स्वतःचा आणि सरकारचाही ताप कमी करायला अशा उपक्रमांचा हातभार लागतो, यासाठी हे app सर्वांनी जरूर वापरायला हवं. 'आम्हाला ते ऑनलाइन वगैरे काही कळत नाही' असं म्हणणाऱ्या काका/काकूंनी आणि आजी-आजोबांनी एक गोष्ट लक्षात घ्यावी की दहा पंधरा वर्षांपूर्वी मोबाईल फोन सारख्या नवीन तंत्रज्ञानाचा दबकत दबकत वापर करणारे किंवा ते वापरायला बिचकणारे आपण आज फेसबुक आणि whatsapp अगदी सफाईने वापरतो, अगदी देवनागरीतही सफाईदारपणे टाईप करतो. दहा-पंधरा वर्षांपूर्वी कोणी हे तुम्हाला सांगितलं असतं तर तुम्ही त्याला वेड्यात काढलं असतंत. DigiLocker हे app ही काही वेगळं रॉकेट सायन्स नाही. कल्पना करा की तुमच्याकडे बँकेचा असा एक सुरक्षित लॉकर आहे ज्याच्यात तुम्ही सोन्या-चांदीऐवजी महत्त्वाच्या कागदपत्रांच्या सरकारमान्य सत्यप्रती साठवल्या आहेत. हा लॉकर उघडायला तुम्हाला बँकेत कुठलंही FD करावं लागत नाही, लॉकरचं भाडं भरावं लागत नाही आणि हा लॉकर वापरायला तुम्हाला बँकेत जावं न लागता जिथे असाल तिथे बसल्या बसल्या तुम्हाला हा लॉकर वापरता येतो. सामान्य माणसांनी वापरायचं तंत्रज्ञान हे वेगळं काही नसतं, दैनंदिन आयुष्यातल्या प्रोसेसेस पासूनच तंत्रज्ञानाच्या प्रोसेसेस बनत असतात. दैनंदिन आयुष्याशी रिलेट केलं तर तंत्रज्ञान हे वापरायला अतिशय सोयीचं आहे. त्याने आपलाच त्रास वाचतो. 😊

Kaustubh Dixit

१४ मार्च २०१९

पुणे

RIP Stan Lee

We all live in the world of routine life, experience its cruelty at every point and helplessly stare at it. At some point or the other we do feel the uncontrollable urge to get out of it but when the reality hits we realise that it's hardly possible. At this point we want to look up to something or someone. Someone who will fulfill our unfulfilled desires, someone who will punish the devils around and give the inner satisfaction, someone who will do the extraordinary things which we all want to do from heart but cant in reality. Hencr are born Angry Young Men and Superheroes.... We see our desires to punish the evil getting fulfilled through them... In short, a superhero is a far-from-materialisable incarnation of our own...

There was a man who created many of these superheroes, he brought them to our life. Despite being superheroes, he made them one of us by cursing them with the same day-to-day hurdles as we face, the same emotional problems we all go through, made them fight their inner battles while defeating their un-human enemies.... We all cheered with joy when Spidey defeated Goblin, we felt happy but had some feelings for Dr. Octavious when he died, we felt sad for Sandman, we pumped our fists when Hulk smashed Loki like a bunch of laundry clothes and many more countless others... Our dreams came true in the comics and later on the screen... From our routine world, he transported us to his own world, and later to a place called 'Marvel Cinematic Universe'...

The man who was at the root of all this, the man whose cameos we all enjoyed, has now gone to a world of no-return... Thank you Stan Lee, thank you far making us forget our miserable world, thank you for bringing out inner superpowers through a number of Superhero characrers.... Rest in peace Excelsior !

-Kaustubh

13-11-2018

'Suits' that suits well...

'Suits'चे ६ Seasons बघून झाले. Thanks to Amazon Prime (७वा Prime वर नाहीये). अनेक दर्जेदार इंग्रजी मालिकांमध्ये नक्कीच या मालिकेची गणना करता येईल. Gabriel Macht, Patrick J. Adams या दोन मुख्य कलाकारांनी सहाही Seasons उत्कृष्ट काम केलं आहे. Harvey Specter आणि Mike Ross खरंच कोणी असतील तर अगदी असेच असतील इतकं त्यांना जिवंत उभं केलं आहे. न्यूयॉर्कमधला एक सुप्रसिद्ध कॉर्पोरेट वकील असलेला Harvey, त्याची बेडर वृत्ती, प्रतिस्पर्ध्याला अजिबात दया न दाखवता चारीमुंड्या चीत करणारा त्याचा कणखरपणा, आणि हळूहळू पुढे येत गेलेली त्याची हळवी, भावनिक बाजू.... Gabriel Macht हार्वेच्या पात्राला पुरेपूर न्याय देतो.

तीच गोष्ट Mike Ross ची. दुसऱ्यांसाठी पैसे घेऊन परीक्षा देणारा, एकपाठी, तल्लख स्मृती असणारा Bike Messenger ते सहाव्या सीजनच्या अखेरीस New York Bar मध्ये स्वीकारला गेलेला Mike Ross… या पात्राला खूप कंगोरे आहेत. तो हुशार आहे, तल्लख आहे आणि तो संवेदनशीलही आहे. ही संवेदनशील आणि तत्वनिष्ठ वृत्ती त्याला अनेकदा अडचणीत आणते खरी पण त्यातून स्वतःच्या क्षमतेवर आणि इतर सहकाऱ्यांच्या मदतीने त्यातून पार पडतो. Mike च्या भूमिकेचा हा प्रचंड मोठा ग्राफ पॅट्रिक जे अॅडम्सने अतिशय सुंदररीत्या सहाही सीजन्स दाखवला आहे.

इतर सहकलाकारांबाबतीतही हेच… कणखर, matured, leader आणि तरीही संवेदनशील असलेली जेसिका पिअरसन (Gina Torres), आर्थिक बाबतींत चाणक्य असलेला पण आपल्या अतिभावनिक वृत्तीने अनेकदा स्वतःला आणि कंपनीलाही अडचणीत आणणारा तरीही एकनिष्ठ असलेला लुइस लिट् (Rick Hoffman),’ Awesome’ Legal Secretary असलेली, वेळप्रसंगी स्वतःला त्रास होऊनही प्रत्येक जवळच्या व्यक्तीला आधार, सल्ला देणारी आणि वेळोवेळी खडसावणारीही अशी प्रेमळ Donna Paulsen (Sarah Rafferty), आणि last but not the least म्हणजे Mikeचा खंदा आधार असलेली त्याची गर्लफ्रेंड/fiance आणि आपल्या कंपनीशी एकनिष्ठ असणारी अतिशय हुशार Paralleagal आणि कायद्याची विद्यार्थिनी अशी Rachel Zane (मेघन मार्कल)… प्रत्येक पात्राला यात स्वभावविशेष आहे आणि तो प्रेक्षकांसमोर अगदी नेमका, चपखल येतो. याशिवाय अधूनमधून येणारे Daniel Hardman, Jeff Malone, Katrina Bennette, Robert Zane, Trevor Evans अशी अनेक पात्र त्यांच्या स्वभाववैशिष्ट्यानुसार अगदी लक्षात राहतात. 

काही बाबतींत ही मालिका नक्कीच कमी पडते. सीजन ४ आणि ५ ला थोडी एकसुरीपणाकडे झुकते पण नंतर लगेच पकड घेते. नवीन प्रेक्षक सलग पाहतीलच असं नाही. संवादांतही तोचतोचपणा आहे. प्रत्येक पात्र एकसारखेच संवाद म्हणतं. ‘What are you talking about ?’, ‘Sh** the bed’, ‘Get your a** back’ या आणि अशा अनेक phrases जवळजवळ प्रत्येक पात्र वापरतं. पात्रापात्राप्रमाणे संवादांत विविधता नाही. कदाचित कायद्याच्या बाजूने कथेतही चुका असू शकतील. शिवाय मुख्य पात्रांव्यतिरिक्त त्याच कंपनीतली पात्र फार काही interfere करत नाहीत हेही जरा खटकतं, कारण कॉर्पोरेट क्षेत्रातल्या अटीतटीच्या लढाईत कुणीच कुणाचे पाय खेचायला मागेपुढे पहात नाही.

पण एकंदरीत खिळवून ठेवणारी मालिका आहे. Mike वर कोर्टात केस चालू असते तो भाग किंवा Mike ला NY Bar मध्ये स्वीकारलं जाण्याचा भाग किंवा Daniel Hardman बरोबरची कॉर्पोरेट लढाई हे भाग अतिशय उत्कंठावर्धक झाले आहेत.

Suits मध्ये आवडलेली आणखी एक उल्लेखनीय गोष्ट म्हणजे एकनिष्ठता. आपल्या कंपनीला Suits च्याच भाषेत सांगायचं तर ‘Heart, Sweat, Blood and Soul’ देणारी पात्र विशेष भावली.

तुमच्यासमोर काहीही समस्या असो पण इच्छाशक्ती असेल त त्यावर काही ना काही उपाय सापडतोच ही फार मोठी गोष्ट Suits शिकवून जाते. आणि म्हणूनच Corporate Law World मधली अटीतटीची लढाई दाखवणारी अशी मालिका ७-८ सीजन्स होण्याइतकी लोकप्रिय होते !

“What are your choices when someone puts a gun to your head ? You do what they say or they shoot you, Right ?

WRONG. You take the gun, or you pull out a bigger one. Or, you call their bluff. Or, you do any one of a hundred and forty six other things.”

अशा भारी quotes मुळे Suits खास आवडून जाते ! 😊

-कौस्तुभ दीक्षित

२४ मार्च २०१८

दिव्याचा हव्यास हवा...

आताच एका ग्रुपवर एक पोस्ट वाचली (आजकाल असलेला नव्या content चा अभाव हा विषय). त्यावर काही कमेंट लिहीत होतो पण लिहिता लिहिता फारच मोठी झाली आणि असं लक्षात आलं की कंमेंट पेक्षा स्वतंत्र पोस्ट केलं तर काही उत्तम, नव्या content च्या शोधात असणाऱ्या रसिकांना माझ्या कडे असलेल्या काही संकलनाचा उपयोग होईल, म्हणून वेगळं पोस्ट करतो आहे.

कदाचित पूर्वीइतकी येत नसतील, पण आजही अनेक उत्तमोत्तम गाणी येतात. त्यांना प्रसिद्धी कधी मिळते कधी मिळत नाही. उदाहरणं द्यायची झाली तर सलील कुलकर्णी यांनी मध्यंतरी काही गाणी केली, मीरेवर केलं, कौशिकी चक्रवर्ती आणि महेश काळे यांचं द्वंद्वगीत 'गायेजा' हे काहीशा पाश्चात्य ढंगात केलेलं पण पूर्णपणे शास्त्रीय रागदारीवर आधारित... त्यांनीच संगीतबद्ध केलेली ना. घ. देशपांडे यांची 'तुझ्यासाठी' कविता, त्यांच्या मुलाला घेऊन केलेलं 'दूर कुठेतरी पहाटतो सूर्य' ही सुधीर मोघेंची कविता, १०० गायकांना घेऊन केलेलं 'हे गजवादन' हे गाणं... शिवाय त्यांनी गेल्यावर्षी २५ हून अधिक भागांची कवितेचं गाणं होताना ही अतिशय सुंदर मालिका YouTube वर सादर केली. आता यावर्षी २७ फेब्रुवारी (मराठी भाषा दिन) पासून त्यांचा एक नवीन उपक्रम सुरू होतो आहे ज्यात ते नवीन गायकांचा शोध घेऊन त्यांच्या आवाजात गाणी करणार आहेत. आपण म्हणता त्याप्रमाणे नवीन गायकांना 'स्वतःचं' असं गाणं मिळावं हाच या उपक्रमामागचा हेतू आहे.

अभिनेत्री मधुराणी गोखले-प्रभुलकर या त्यांच्या 'कवितेचं पान' या वेब सीरिजमध्ये वेगवेगळ्या क्षेत्रातल्या मान्यवरांना बोलतं करून जुन्या नव्या कवितांचा अनौपचारिक कार्यक्रम सादर करतात.

आणखी एक उदाहरण द्यायचं तर YouTube वर 'Dattaprasad Ranade' असा सर्च दिला तर त्यांनी चाली दिलेल्या आणि गायलेल्या अनेक सुंदर हिंदी-मराठी गझला (मिर्झा गालिब पासून वैभव जोशींपर्यंत नव्याजुन्या दोन्ही) ऐकायला मिळतील.

नव्या पिढीचा संगीतकार-गायक जसराज जोशी याने double seat चित्रपटाला फार सुंदर संगीत दिलं होतं, गंधार संगोराम यानेही 'उबंटू' चित्रपटाला असंच अप्रतिम संगीत दिलं होतं. जसराज जोशीनेच ग्रेस यांच्या 'निळाई' आणि अशा अनेक कवितांना अतिशय मधुर अशा चाली दिल्या आहेत (याला आपण हृदयनाथ मंगेशकरांचा वारसा पुढे नेणं नाही म्हणू शकत का ?).

Youtube वरच Spill Poetry सारखे अनेक Channels आहेत जे नवीन कवींना स्वतःच्या कविता सादर करायची संधी देतात.

'आयुष्यावर बोलू काही'ची लोकप्रियता मी वेगळ्याने सांगायची आवश्यकता नाही.

संगीतकार कौशल इनामदार हेही अनेक नवीन गाणी करत असतात.

'सूर नवा ध्यास नवा' किंवा टीव्हीवरच्या तत्सम कार्यक्रमांना आणि प्रथितयश गायकांच्या जाहीर कार्यक्रमांना जास्त लोकप्रियता मिळत असल्यामुळे आपल्याला Original Content नाही असं वाटतं. शेवटी आपल्या मानण्यावर आणि आपल्या उत्तमोत्तम गोष्टी स्वतः शोधून ते ऐकण्याच्या, पाहण्याच्या इच्छाशक्ती आणि मेहनतीवर अवलंबून आहे. फेसबुक, YouTube, WhatsApp अशा माध्यमांचा उपयोग केवळ Gossiping किंवा भुवया उडवणाऱ्या मुलामुलीचे थिल्लर Video आणि Meme Viral करण्यासाठी करायचा की बा. भ. बोरकर त्यांच्या 'स्वर्ग नको सुरलोक नको' कवितेत म्हणतात त्याप्रमाणे 'दिव्याचा हव्यास हवा'साठी करायचा हे प्रत्येकाने आपापल्या मोबाईलवर ठरवावं 😊

इति अलम् 🙏🏼

(आपल्याला माहीत असल्यास आपणही असा नवा कन्टेन्ट सांगावा म्हणजे माझ्याही माहितीत भर पडेल.)

आपल्यासारखाच आपल्यातलाच एक रसिक

कौस्तुभ दीक्षित

किल्ला

भव्यतेच्या खुणा अभिमानाने मिरवलेला एक किल्ला
आज भग्नतेचं अस्तित्व नाईलाजाने वागवतो आहे.
इथे वावरलेल्या कुण्या सम्राट/महाराजाच्या जाम्यानिम्याच्या आठवणी घेऊन
आज कुणी येईल म्हणून वाट पाहतो आहे.
की त्याला सांगेन इथलं गतवैभव,
पोवाडे गाईन त्या कोण्या शासकाचे,
इथल्या अभेद्यपणाच्या कथा सांगताना बुरुजावर वाढलेल्या गवताच्या सळसळण्यातून  रोमांचित होईन,
एखादा खडक कोसळल्यावर जणू तोफांचे आवाज कानात घुमतील
इथला कण अन् कण ऐतिहासिक पदस्पर्शाने पुनित होईल,
आणि मी असा माझ्या जीर्ण गात्रांत प्राण फुंकून जगाला ओरडून सांगेन की “होय, हा पहा मी अजूनही काळाचे व्रण मिरवत उभा आहे”....
पण त्या किल्ल्याचं वाट पहाणं काही संपत नाही.
आजही वाट पहात राहतो कुणी येईल याची,
पण इथल्या गावकऱ्यांनाच या किल्ल्याचा इतिहास माहीत नाही !
त्यांना ‘टेकडी’ म्हटल्यावर कळतं, कुणी ‘किल्ला’ म्हटलं की एकमेकांची तोंडं बघत बसतात.
‘अतिपरिचयात् अवज्ञा’ दुसरं काय….
किल्ला आजही वाट बघतो आहे,
पण पुरातत्व विभागाच्या एका जीर्ण पाटीशिवाय त्याच्या नशिबी दखल घेणारं कोणी आज तरी नाहीये.
घोड्यांच्या टापा आणि तोफांच्या कानठळ्या घुमलेल्या इथल्या जमिनीच्या नशिबी आज फक्त गवत-झुडपांची हलकी सळसळ आहे.
युगप्रवर्तक पराक्रमांच्या गाथा कोरलेले स्तंभ-शिलालेख आज कोरीव कामांतून आजच्या काळातल्या प्रेमकथा सांगत आहेत....
कदाचित काही वर्षांनी जमीनदोस्त झाल्यावर पुन्हा कधी उत्खनन झालंच तर इतिहासकार इथल्या पराक्रम आणि प्रेम यांच्या सहअस्तित्वाच्या कथा सांगतील.
मग किल्ला पुन्हा एकदा खिन्न हसेल,
ऊन-पाऊस-वारे-ऋतू झेलत त्याचं वाट पाहणं चालूच राहील,
आणि तिथे काळ नामक कुणी (खल)नायक छद्मी हसेल,
फक्त माणसांनाच नाही, किल्ल्यालाही प्राक्तन असतं...

-कौस्तुभ
४ फेब्रुवारी २०१८

श्रीधर फडके - दिव्यत्वाची जेथ प्रचीती

प्रसंग # १ :
स्थळ : शिवाजी पार्क
वर्ष २००५
गीतारामायणाला ५० वर्ष झाल्यानिमित्ताने शिवाजी पार्कात गीतारामायणाचा भव्य कार्यक्रम करण्यात आला होता (गीतरामायण ५० : ज्योतीने तेजाची आरती). या कार्यक्रमात माझी गीतरामायणाशी पहिल्यांदा ओळख झाली. २ दिवस चाललेल्या या कार्यक्रमात अनेक नावाजलेल्या गायकांनी गीत रामायणातली ५६ गाणी सादर केली. या कार्यक्रमाला श्रीधरजी फडके पाहुणे म्हणून आले होते. त्यांनी गीत रामायणातलं अतिशय प्रसिद्ध गीत 'माता न तू वैरिणी'. गाणं म्हणजे एखादा कोमल कलाविष्कार अशी समजूत असलेल्या मला त्या गाण्याच्या सादरीकरणाने श्रीधरजींनी तीनताड उडवलं ! कार्यक्रम संपला, पण सर्वात जास्त लक्षात राहिलं ते श्रीधरजींनी सादर केलेलं हेच गाणं !

प्रसंग # २ :
स्थळ : शिवाजी मंदिर, दादर की यशवंत नाट्यमंदिर माटुंगा नक्की आठवत नाही. श्रीधरजींच्या स्वरचित गाण्यांचा कार्यक्रम होता. त्यात त्यांनी सादर केलेली सगळी गाणी माझ्या संग्रही असलेल्या बाबूजींचं आत्मचरित्र 'जगाच्या पाठीवर' या पुस्तकात शेवटच्या पानावर लिहून घेतली. प्रतिभावान वडिलांच्या सावलीतून बाहेर पडून स्वतःची शैली निर्माण केलेला हा संगीतकार-गायक मृदू आणि सौम्य स्वभावाचा, पण माझ्या बुजऱ्या स्वभावामुळे भेट न घेता परतलो.

प्रसंग #३
स्थळ : शिवाजी मंदिर, दादर
बाबूजी सुधीर फडके यांच्या ११व्या पुण्यतिथीच्या निमित्ताने श्रीधरजी फडके यांच्या कंठातून गीत रामायण ऐकायचा योग २७ आणि २८ जुलैल २०१३ रोजी आला. असा कार्यक्रम होणार आहे याची माहिती असल्यामुळे तिकीटविक्री सुरु होताच लगेच जाऊन तिकीट काढलं. बाबूजींचा प्रत्यक्ष कार्यक्रम बघायला/ऐकायला मिळाला नाही पण श्रीधर फडकेंच्या तोंडून ऐकायची संधी यावेळी होती. कार्यक्रम ऐकताना खरंच बाबूजींचा वारसा पुढे चालवण्याचं शिवधनुष्य श्रीधरजींनी किती समर्थपणे पेललंय ह्याची प्रचीती आली. सुधीर फडकेंनंतर गीत रामायणाचा वारसा पुढे चालवण्याचा वसा कोणी घ्यावा तर श्रीधर फडकेंनीच !!
कार्यक्रम श्रीधरजींकडे गेलो. बाबूजींचं आत्मचरित्र 'जगाच्या पाठीवर' वर मला श्रीधरजींची सही हवी होती. यामुळे यावेळी मात्र त्यांना भेटायला गेलो. त्यांना सही द्यायची विनंती केली. ते म्हणाले, "यात मी सुरुवातीला प्रस्तावना लिहिली आहे त्यावर सही करतो". असं म्हणून त्यांनी स्वतःहून ते पृष्ठ काढलं आणि त्यांच्या नावाखाली स्वाक्षरी केली. आणि अनपेक्षितपणे मला उद्देशून म्हणाले, "अशी तरूण मंडळी येतात कार्यक्रमाला, बरं वाटतं". आयुष्यात काही क्षण किंवा अनुभव सुरेख, अप्रतिम, अविस्मरणीय अशा शब्दांपलीकडचे असतात आणि त्यांची खरी किंमत फक्त तो क्षण अनुभवणाऱ्या त्या व्यक्तीलाच माहीत असते…. अशांपैकी हे क्षण होते. तो मृदू स्वभाव, सौम्य वाणी पुन्हा मनात भरली.... त्यांना चरणस्पर्श करून परतलो... 

प्रसंग #४ :
स्थळ : इंदिरानगर संगीत सभा, बेंगळुरू
पुन्हा एकदा श्रीधरजी फडकेंच्या स्वरचित गाण्यांचा कार्यक्रम... दिनांक : २८ ऑक्टोबर २०१७.
पुन्हा एकदा तसंच भरलेलं सभागृह, भारलेलं वातावरण... श्रीधरजींचा आवाज अप्रतिम लागलेला... एकामागे एक गाणी सादर होत होती. श्रोते अक्षरशः कानात साठवून घेत, टाळ्यांचा कडकडाट करत दाद देत होते. या कार्यक्रमात एक गाणं बेंगळुरूचे श्री. केदार कुलकर्णी यांनी solo सादर केलं. ते सादर करण्याच्या वेळी श्रीधरजींनी त्यांना पुढे बोलावलं आणि स्वतः शांतपणे तबलजींच्या बाजूला जाऊन बसले. गाणं सादर होत असताना स्वतः श्रोत्याच्या भूमिकेत शिरून अतिशय तल्लीन होऊन ठेका धरत होते, एखाद्या जागेला मान हलवून दाद देत होते. आपण एक ज्येष्ठ गायक-संगीतकार आहोत असा आव या प्रसंगीच काय संपूर्ण कार्यक्रमभर कधीच नव्हता. वास्तविक ते इतके थोर कलाकार, स्वरतीर्थ सुधीर फडके यांचे चिरंजीव, स्वतः बाबूजी, आशा भोसले, सुरेश वाडकर अशा ज्येष्ठश्रेष्ठ गायकांनी त्यांची गाणी गायलेली... पण या सर्वाचा लवलेशही कुठे नव्हता !! यावेळी काही कामानिमित्त लवकर जायचं असल्यामुळे भेटता आलं नाही.

प्रसंग #५ :
दिनांक : ५ नोव्हेंबर २०१७
इंदिरानगरचा कार्यक्रम झाल्यानंतर फेसबुकवर छोटंसं पोस्ट लिहिलं. त्यात या कार्यक्रमाचा, श्रीधरजींच्या आधी घेतलेल्या भेटीचा उल्लेख केला होता. त्यांच्यातलं मला भावलेलं लिहिलं होतं. हे लेखन माझ्या वॉलवर आणि इतर काही ग्रुप्स वर पोस्ट केलं होतं. त्यापैकी स.न.वि.वि. ग्रुपवरच्या श्री. अजय पुराणिक यांच्यामुळे सुकन्या जोशी यांच्याद्वारे श्रीधरजींपर्यंत पोचलं. त्यांनी स्वतःहून चौकशी केली.

"श्री कौस्तुभ दीक्षित ह्यांनी लिहिलेली  आमच्या बंगळुरू येथे दि 28 ऑक्टोबरला झालेल्या
" फिटे अंधाराचे जाळे " कार्यक्रमावरची प्रतिक्रिया वाचली।

आपण ती सौ सुकन्या जोशी ह्यांना पाठविली व त्यांनी मला पाठविली।

मनःपूर्वक धन्यवाद।

श्री दीक्षित ह्यांचा दूर ध्वनि क्रमांक देऊ शकाल का।

त्यांनाही धन्यवाद द्यायचे आहेत।"

श्री. अजय पुराणिक व सौ. श्रद्धाताई सौदीकर यांच्यामुळे ही गोष्ट मला कळली आणि मी माझा नंबर दिला. अजयजींनी मला श्रीधरजींचा नंबर दिला . धडधडत्या छातीने नंबर सेव्ह केला. त्यानंतर कितीतरी वेळ फोनकडे लक्ष जात होतं. दुसऱ्या दिवशी भूतान ट्रिपसाठी काही खरेदी करायला बाहेर पडलो असता एका दुकानात होतो. अचानक फोन वाजला.... "Shridharji Phadke Calling ...". धडधडत्या छातीने कॉल उचलला. पलीकडून तोच मृदू आवाज कानांवर पडला.
"नमस्कार, मी श्रीधर फडके बोलतोय मुंबईहून. कौस्तुभ दीक्षित का ?"
त्या क्षणाची महती काय वर्णावी देवा... आयुष्यात पूर्वी काहीतरी फार पुण्यकर्म केली असावीत म्हणून त्या वर बसलेल्याने अशा काही क्षणांचं दान आमच्या पारड्यात टाकलं....
"तुम्ही फेसबुकवर लिहिलंत माझ्याबद्दल ते वाचलं. म्हणून तुम्हाला धन्यवाद द्यायला फोन केला. खरंतर मी इतक्या कौतुकाला पात्र आहे की नाही मला माहीत नाही. खूप आभार तुमचे."
"त्यादिवशी भेटायला नाही आलात का ?"
मी : नाही, जरा लगेच जायचं होतं त्यामुळे नाही भेटू शकलो."
"पुढच्या वेळी नक्की या भेटायला."
मी : तुम्हाला काही वर्षांपूर्वी एकदा शिवाजी मंदिरला तुमच्या कार्यक्रमाला भेटलो होतो तेव्हा "जगाच्या पाठीवर" वर तुमची सही घेतली होती."
"ओह, नाही पण मला नाही आठवत हो चेहरा."
मी : "अहो श्रीधरजी, नाही ठीके खूप जुनी गोष्ट आहे."
मग काय करता, कुठे राहता वगैरे चौकशी केली. software engineer म्हटल्यावर 'मीही होतो computer क्षेत्रात' असं सांगितलं आणि  मूळचा मुंबईचा आणि त्यातही माहीम म्हटल्यावर अगदी 'कटारिया रोड का ?' इथपर्यंत सगळं विचारलं. "माझंही घर दादरलाच आहे त्यामुळे मला तो परिसर बराचसा माहीत आहे."
मुंबईला मी २-३ महिन्यांतून एकदा येतो असं सांगितल्यावर "कधी आलात तर नक्की या भेटायला...". अशा प्रसंगी आपल्याकडचे शब्द संपतात आणि केवळ "हो, नक्की" इतकंच तोंडून कसंबसं बाहेर पडतं....
मी शिवाजी पार्कच्या कार्यक्रमापासून गीत रामायण ऐकत असल्याचं आणि कितीही वेळा ऐकलं तरी परत परत ऐकावसं वाटतं सांगितल्यावर "ती सगळी गदिमा आणि आणि बाबूजींची पुण्याई आहे. त्यांनी कामच तसं करून ठेवलंय."
शेवटी फोन ठेवताना पुन्हा एकदा धन्यवाद... नमस्कार....

मी अजून त्यांच्याबरोबर फोटो काढलेला नाही. पण अनेकदा ऐकलेल्या तृप्त मैफिली, 'जगाच्या पाठीवर'वर त्यांची घेतलेली सही, त्यांना केलेला नमस्कार,"अशी तरूण मंडळी येतात कार्यक्रमाला, बरं वाटतं" हे त्यांचे त्यावेळचे शब्द, आणि आत्ताची ही फोनवरची २ मिनिटं २० सेकंद... एका फोटोपेक्षाही फार मोठी पुंजी आहे... बाबूजी सुधीर फडके माझे सर्वात आवडते संगीतकार आणि गायक... त्यांचे सुपुत्र असलेले स्वतःही ज्येष्ठ-श्रेष्ठ कलाकार असलेले श्रीधरजी... आमच्या रसिकत्वाच्या चांदण्याला या तेजस्वी सूर्याच्या किरणांचा हा असा सोनसळी अभिषेक एका फोटोच्या फ्लॅशहून जास्त उजळून टाकणारा आहे...

कौस्तुभ दीक्षित
३० डिसेंबर २०१७

मेंढरांची सेना चाले

मेंढरांची सेना चाले, मेंढरांची सेना चाले,
एक निघाली मेंढी, मागे मेंढरांची सेना चाले

एक राहायाला, पाठी सगळे कळप आले, मेंढरांची सेना चाले
कूपमंडूक न्यायाने घर हेच सारे जग झाले, मेंढरांची सेना चाले
बाहेर ना राम वाटे, सारे खूपच नीरस झाले, मेंढरांची सेना चाले
विहिरीच्या घनफळी, सागरही रिते झाले, मेंढरांची सेना चाले
कुरणाच्या कुंपणात, वन विसरते झाले, मेंढरांची सेना चाले
पोटासाठी चरायला, मान वाकवते झाले, मेंढरांची सेना चाले
मावळता उजेडाची, आशा वाटेनासे झाले, मेंढरांची सेना चाले
लोकरीच्या उबेसाठी, स्वप्न वाळवंट झाले, मेंढरांची सेना चाले
डोळे झाकून डोळस, एकामागे एक आले, मेंढरांची सेना चाले
कळपात, एकट्याच्या कौशल्याचे शिरकाण झाले, मेंढरांची सेना चाले
आकाशात मेंढपाळ
काठी ठोकत हसत,
बोले, “बुद्धिजीवी पहा कशी
मेंढरांची सेना चाले...”

-कौस्तुभ दीक्षित
२५ एप्रिल, २०१७